د مس عينك پروژه پيليدونكې ده

 

 

د مس عينك پروژه پيليدونكې ده

 ژورنالست: لعل اقا شیرین

د چينايي ((MCC))  كمپنۍ مرستيال وايي، چې د امنيتي ستونزو باوجود به د لوګر د عينكو د مسو کان د استخراج پروژه پلې شي. په سيمه كې د ماينونو او نورو وسله والو ټوپكوالو ګواښونه، هغه عوامل دي، چې د مس عينك د پروژې كارونه ځنډولى شي. د ((MCC)) چينايي كمپنۍ مرستيال وون وايي، چې دوى د لوګر په امنيتي حالاتو سخت اندېښمن دي او دا کار د دوى په فعاليتونو ناوړه اغيزه كوي. وون وايي، چې د امنيتي ستونزو باوجود به د لوګر ولايت د مس عينك کان د استخراج پروژه عملي شي، هغه وويل: (( کوم کار، چې موږ سږ کال پيل کړى، تر دېرشو کلونو به دوام ورکړو.))  د كارپوهانو په وينا که ياده شوې پروژه عملي شي، نو له ګڼو لارو به افغانستان ته ګټه ورسيږي.  تحليګران په دې عقيده دي، چې امنيت لاهم د يوه ګواښونكي فكتور په توګه ځينې پروژې له ځنډ او خنډ سره مخ كولاى شي. وون چې تازه افغانستان ته راغلى د لوګر له دولتي چارواکو او خلکو غوښتنه وکړه، چې د دوى د کمپنۍ او سيمې د امنيت د خونديتوب لپاره، کار وکړي. حكومت د مس عينك كان د امنيت د ټينګښت لپاره ۱۵۰۰ تنه پوليس د لوګر ولايت له مركز څخه تر معدنه پورې ځاى پرځاى كړي. د لوګر د والي وياند دين محمد درويش: (( درې امنيتي كمربندونه جوړ شوي اويو ۳۷۰ كسيز امنيتي بيز( قطعه)، چې د همدغه كان ګاردان دي، په سيمه كې موجود دي.)) د چينايي كمپنۍ انجينران دا شكايت هم لري، چې په سيمه كې د ماينونو شتون هم د دوى د پروژې چارې ځنډولي دي. خو د كانونو وزير وايي، چې د مس عينك د سيمې يوه برخه له ماينونو په بشپړه  پاكه شوې او په بله برخه يې كار روان دى. دين محمد درويش وايي: ((اندېښنې اتيا فيصده رفع شوې دي.)) د ماين پاکۍ د دفتر (UNMACA)  مسوول ډاکټر محمد حيدر رضا وايي هڅه كوي، چې د Compact   د تړون له مخې د ٢٠١١ ميلادي کال د  مارچ تر مياشتې پورې ٧٠ په سلو کې ماين لرونکې سيمې پاکې شي.

ادامه نوشته

ځينې واليان كرزي ته كمپاين كوي

 

 

ځينې واليان كرزي ته كمپاين كوي

ژورنالست: لعل اقا شیرین

د جمهوري رياست يو شمېر كانديدان او بنسټونه وايي، چې د كرزي انتخاباتي كمپاين له وړاندې روان دى او له دولتي امكاناتو ګټه پورته كوي. كه څه هم، چې د كانديدانو د تبليغاتي كمپاين رسمي پروسه د جوزا په ۲۶مه پيلېږي، خو د كانديدانو په وينا د جوزا له مياشتې د جمهوري رياست په څوكۍ د كرزي پاتې كېدو هغه ته دا وخت وركړى، چې دولتي امكانات د خپل كمپاين لپاره وكاروي. د جمهوري رياست د وياندۍ دفتر وايي، چې افغان حكومت هېڅكله د انتخاباتو په پروسه كې دخالت نه لري او كرزي په دې ترڅ كې له هېڅ راز حكومتي امكاناتو ګټه نه ده پورته كړې. د آزادو اوعادلانه انتخاباتو بنسټ ( فيفا) چې په افغانستان كې د انتخاباتو د څارنې لپاره كار كوي، ځينې هغه كسان په ګوته كړي، چې له دولتي امكاناتو د خپل كمپاين لپاره ګټه پورته كوي. په دغو كسانو كې جمهور رئيس كرزى هم شامل دى. د دغه بنسټ مشر جانداد سپين غر وويل:(( زموږ ناظرانو تقريبا سل مورده رپوټ كړي، چې كانديدان له دولتي امكاناتو، دولتي موټرو او د باډيګاردانو په مرسته د نوم ليكنې سيمې ته تللي دي.)) هغه زياتوي: (( زيات افراد، چې په دغه ناوړه ګټه اخيستنه ككړ دي، د ولايتي شوراګانو وكيلان او ولسوالان دي او جمهور رئيس هم، چې ځان د دوهم ځل لپاره نومولى دى، په دوو ورځو كې يې د ۷ ساعتونو لپاره دا پروسه امنيتي شرايطو ته په پام اخلال كړې ده او د نورو كانديدانو د نوم ليكنې مخه يې نيولې وه.)) له  بلې خوا د كابل ښار يو شمېر اوسيدونكي بيا د كرزي لپاره د امنيتي شرايطو د برابرولو مسئله نه يوازې د پروسې اخلال نه بولي، بلكې دا د هغه حق ګڼي. د احمدشاه بابا مينې اوسيدونكى دوكاندار شفيع الله وايي: (( دا د رئيس جمهوركرزي لپاره ښه كار دى، كه امنيت يې ونه ساتي، جنجال جوړېږي او دا نور خلك، چې پاچايي غواړي، څوك ورسره كار نه لري.))  جانداد سپين غر وايي، چې يو شمېركانديدان د سيمه ييزو زورواكانو له لوري ګواښل شوي، چې د بل په ګټه له خپلې كانديدۍ څخه واوړي، هغه زياتوي: (( د دا ډول ګواښنو ۱۵ مورده زموږ سره ثبت دي.))

ادامه نوشته

د امريكا نوې ستراتيژي د منتقدينو په تله كې

 

 

د امريكا نوې ستراتيژي د منتقدينو په تله كې

لعل اقا شیرین

منتقدين په دې باور دي، چې د افغانستان لپاره د اوباما نوې ستراتيژي مبهمه ده او افغانستان د جګړې له بحران څخه نه شي ايستلى.

د افغانستان او پاكستان په باب د امريكې دا پنځه كلنه ستراتيژي د روان ۲۰۰۹ ميلادي كال د مارچ په ۲۷مه نېټه اعلان شوه.

جمهور رئيس كرزي په خپل لومړني غبرګون كې د دغې ستراتيژۍ ننګه وكړه او ويې ويل، چې پر ملكي مرستو د اوباما ټينګار به د القاعده او طالبانو د اخ و ډب مخه ونيسي.

د دغې نوې ستراتيژۍ له مخې افغانستان ته د ۱۷ زره امريكايي پوځيانو د استولو پرېكړه شوې. همدارنګه ۴۰۰۰ نور پوځونه به د افغان پوځ په روزنه كې مرسته وكړي. د ستراتيژۍ بل هدف دا دى، چې پخپله افغان حکومت د امنيت په سمبالولو کې ډېره برخه واخلي.

د يو زيات شمېر كارپوهانو په وينا د دغې سترتيژۍ يو ډېر مهم ټكى دا هم دى، چې امريكانو منلې، چې د طالب او القاعده ډلو اصلي مركزونه په پاكستان كې دي او قبايلي سيمې د ترهګرۍ په وده كې د يوې سرطاني دانې په څېر فعاليت كوي، خو په څرګند ډول دا نه دي ويل شوي، چې امريكايي ځواكونه به القاعده اوطالبان په هغه هيواد كې هم تعقيبوي او جګړه به ورسره كوي او كه نه؟

 

 

 

 

د افغانستان كانونه؛ خپلسره كيندنې او پلور

 

 لعل اقا شيرين

افغانستان د كانونو او طبيعي زيرمو د شتون له كبله د نړۍ په كچه يو غنى او بډاى هېواد دى، خو د دغو زيرمو ډېره برخه د كورنيو او تپل شويو جګړو په سبب ترننه له استخراجه پاتې ده.

كانونه او ترځمكې لاندې موجودې شتمنۍ د نړۍ د هرهېواد د اقتصاد له مهمو او اساسي بنسټونو څخه بلل كېږي او كه چېرې د نړۍ كوم هېواد له دغو سرچينو او شتمنيو څخه بې برخې وي، په قاطعيت سره وېل كېدلى شي، چې د پرمختګ او ودې مخ به ونه ګوري، ځكه دا ډول هېوادونه په حقيقت كې د اقتصاد له الف او ب څخه بې برخې دي، نو له همدې كبله كارپوهان وايي، چې د هرهېواد د ودې او پرمختګ اساسي سرچينه كانونه او ترځمكې لاندې موجودې شتمنۍ دي، چې په استخراج يې نن سبا ملتونه د سپوږمۍ پرلور مزلونه لنډوي.

 د افغانستان د كانونو او صنايعو وزارت د معلوماتو له مخې افغان دولت تراوسه پورې د معدني موادو په اړه پنځه فيصده او د غازو او نفتي سرچينو په اړه لس په سلو كې څېړنې كړې او معلومات لري.

افغانستان يو له هغو غرنيو هېوادونو څخه دى، چې د خليج فارس د حوزې د نورو هېوادونو په نسبت يې نفتي سرچينې لږې دي، خو په غرونو كې موجودو كانونو او زيرمو د سيمې په سطحه د بډايو هېوادونو په كتار كې راوستى دى.

د افغانستان طبيعي او جيولوژيك جوړښت سپيناوى كوي، چې په هېواد  كې د عينکو د مسو، د حاجيګك، د ډبرو د سكرو، اوسپنې، سربو، جستو، سرو زرو، المونيمو، کرومو، قلعي، کوبالټ، ليټيم، سلفر، مالګې، ګچ، د قيمتي او نيمه قيمتي ډبرو، لکه زمرد، تورمالين، بريل، ياقوت، لاجورد او تزييني ډبرو او سمنټو ډېر كانونه او زېرمې موجودې دي.

د آفتاب په نوم يوې برېښنايي ويب پاڼې په خپله يوه مقاله كې، چې د خپرېدو نېټه يې نه ده معلومه داسې ليكلي:(( له تېرو زمانو راهيسې په بدخشان كې د لاجوردو، طلا، مالګې او په كندهار- كابل او د هېواد په  نورو سيمو كې د مسو او اوسپنې كانونه كيندل كيدل.))

تاريخي شواهد ښيي، چې ځينې دغه كانونه د سروې او ارزونې پړاونه ترشا پرېښي او د استخراج وړ دي او ځينې نور بيا استخراج كېږي، خو په قاطعيت سره ويل كېږي، چې د افغانستان پاتې ټول كانونه همداسې بكر دي.

په هغه ګردي مېز كې، چې د ۲۰۰۸ ميلادي كال د جون په ۱۲ مه د دري راډيو په څپو د (( منابع زيرزميني افغانستان ګنج هاى پنهان)) ترسرليك لاندې خپور شوى، د افغانستان د اقتصادي چارو د كارپوه استاد مسعود له قوله داسې ويل شوي دي: (( يو له هغو هېوادونو، چې تراوسه يې په سلو كې له ۹۹ فيصده كانونو استفاده نه ده شوې، افغانستان دى.))

په عمومي توګه د افغانستان معدني زيرمې او كانونه د جيولوجستانو له لوري، د فلزي زيرمو، د ګازو او نفتو زيرمو، غير فلزي زيرمو او د قيمي ډبرو  په څلورو ګروپونو ويشل شوي دي، چې په ټولو يې بحث كول زموږ د بحث له حوصلې څخه وځي.

ادامه نوشته

د سيند په غاړه تږى افغانستان

 

 

 

د سيند په غاړه تږى افغانستان

 ژورنالست: لعل اقا شیرین

 د ملګرو ملتونو د بين الدولتي پلاوي د وروستي رپوټ له مخې به تر۲۰۸۰ ميلادي كاله پورې درې مليارده انسانان د اوبو له كمښت سره مخ شي.همدا اوس اوس ۱۵۵ مليونه خلك د جګړو، طبيعي افاتونو او د حكومتونو د پراختيايي طرحو په نتيجه كې مهاجر او لالهانده دي.په امريكا كې د خپرېدونكې Fortune خپرونې د رپوټ په حواله، چې په ۲۱ مه پيړۍ كې يې له اوبو څخه د ستراتيژيكو جامو په توګه يادونه كړې ويل كېدلى شي، چې د نړۍ په يو شمېر هېوادونو كې رامنځته شوې جګړې له همدا اوسه د اوبو  پر سر دي.همدا راز د ۲۰۰۷ ميلادي كال د مې په ۱۴مه نېټه د بريتانيا كريسټن ايډ خيرنه ټولنې خبردارۍ وركړ، چې د نړۍ راتلونكې جګړې به د اوبو پر سر وي او د اقليمي بدلونونو او د اوبو د كمښت له كبله به د نړۍ يو مليارد انسانان مهاجرتونه وكړي. دغې ټولنې په خپل رپوټ كې داسې كښلي، چې د څښاك د اوبو د كمښت، د سمندرونو د اوبو د لوړوالي، جګړې، لوږې او قحطۍ له كبله به دا ارقام په نږدې راتلونكي ( څوكلونو) كې ۸۵۰ مليونه تنو ته ورسېږي. ((پطروس غالي)) هغه مهال، چې د مصر د بهرنيو چارو وزير و، په ۱۹۸۸ ميلادي كال كې داسې ادعا وكړه: (( زموږ په سيمه كې به راتلونكې جګړه د نيل د اوبو پر سر وي، نه د سياست پرسر.))د اسرائيلو دوهم صدراعظم ((موهه هارت)) بيا داسې ويلي وو: ((  اوبه د اسرائيلو لپاره يو لوكس څيز او يا هغه ګټوره غوښتنه نه ده، چې ترسره شي، بلكې اوبه په خپله ژوند دى.)) په زندګي سايت كې كانديد اكاډميسن سيستاني د (( اهميت آب و نقش ان درمنازعات ملل منطقه)) ترسرليك لاندې په  يوه مقاله كې راوړي، چې د نړۍ د صحي سازمان د آمارو له مخې له دوو ملياردو زيات كسان د اوبو له كمښت سره مخ دي. مقاله د امريكايي كارپوهانو د وړاندوينو له مخې كاږي، چې تر۲۰۱۵ ميلادي كاله پورې هغه هېوادونه، چې د اوبو له كمښت سره مخ دي د نړۍ د نفوس نيمايي برخه به جوړه كړي. حاضر حال په نړيواله كچه د خوږو اوبو چټك كمښت او بې ځايه ضايعاتو، د طبيعي زيرمو د راكمېدو او له منځه تللو عوامل برابر كړي او په ۲۰ پيړۍ كې له خوږو اوبو څخه د استفادې كچه اووه برابره زياته شوې وه. د سيستاني په مقاله كې د ډاكټر سعد زوى له قوله يادونه شوې، چې د يوه ټن غنمو د توليد لپاره زر ټنه اوبو ته، د يوه ټن كچالو لپاره له ۵۰۰ ټنو تر۱۵۰۰ ټنو اوبو او د غويي د يوه ټن غوښې د مصرف لپاره له ۱۵۰۰۰ زره تر ۷۰۰۰۰ ټنه اوبو پورې اړتيا ده. اوس داسې ښكاري، چې په نړيواله سطحه د نفوس د زياتوالي ترڅنګ، چې په راروانو څلورو ميلادي كلونو كې به تر اووه ملياردو هم واوړي، د اوبو اهميت او ارزښت څو برابره زيات شوى او كه نن سبا دولتونه په خپلو هېوادونو كې ترځمكې لاندې او په سيندونو كې د توييدوونكو اوبو مهارولو ته راونه وځي او اوږدمهاله سياستونه ونه لري او له دغه خداى وركړې شتمنۍ سره په بې غورى چلند وشي، له داسې يوه ترخه برخليك سره به مخ شي، چې جبرانول به يې د نړۍ د يوه ځواك په مټ كې نه وي. د ملګرو ملتونو د جمعيت صندوق په خپل يوه رپوټ كې كښلي، چې تر راتلونكو ۷۰ كلونو پورې به د نړۍ نفوس درې چنده زيات او له اوبو څخه ګټه اخيستنه به ۶ چنده لوړه شي. هركال د نړۍ پر نفوس ۷۵ مليونه تنه ورزياتېږي. د امريكا د نفوسو د احصايې اداره وايي، چې همدا اوس د نړۍ  نفوس شپږ زره او ۷۰۰ مليونه دى. د همدغې ادارې يوه مامور كارل هوب د ۲۰۰۸ ميلادي كال د جون په لسمه وويل، چې په ۱۹۹۹ميلادي كال كې د نړۍ نفوس شپږ ملياردو ته رسېده، حال دا چې دوه سوه اته كاله وړاندې د نړۍ د خلكو شمېره يو ملياردو ته نه رسېده او ۱۳۰ كاله وروسته يعنې څو اويا كاله پخوا د نړۍ نفوس دوه مليارده نه وو. د ځينو وړاندوينو له مخې ويل كېدلى شي، چې په ځينو هېوادونو كې د اوبو زيرمې مخ په خلاصېدو دي، چې د نمونې په توګه په منځنۍ آسيا كې د اورال له سمندرګي او په ختيځ كې د سند د اندوس د سمندرګي نوم اخيستلاى شو، ځكه دا سيندونه د كرنې او اوبولګونې لپاره په لوړه پيمانه كارول كېږي.

ادامه نوشته

 

 

افغانستان په تېر كال كې

 

ليكوال: لعل اقا شرين

۱۳۷۸لمريز كال هم د ۱۳۸۶ لمريز كال په څېر سخت او خونړۍ  و او كه چېرې په عمومي توګه په دغه يوه كال كې د روانو پېښو، فعاليتونو، كړنو، نښتو، جنګونو، وژونو، قتلو قتالونو، بمباريو، ځانمرګو بريدونو او بالاخره د ماتو او برياوو ارزونه وشي، څرګنديږي، چې افغانستان په دغه ۱۲ مياشتنۍ موده كې پراخې لوړې او ژروې ترشا پرېښي دي او لا هم نړيوال چارواكي او كارپوهان په دې باور دي، چې سږنى پيل شوى ۱۳۸۸ لمريزكال به د تېرو كلونو په نسبت خورا خونړى او له ننګونو ډك وي، په تېره بيا چې د ۱۳۸۷ لمريزكال پاى او د ۱۳۸۸ لمريزكال پيل هم په چاودنو، وژونو او قتل و قتالونو وشو او د امريكا ځانګړو ځواكونو په لوګر، شبرغان او خوست كې څو بېلابېل خپلسري عمليات ترسره او په نتيجه كې يې د لوګر ولايت د چرخ ولسوالى د اوسېدونكو سخته غوسه راوپاروله او د مرګ دې وي پرامريكا شعارونه يې وركړل. دا په دغه كال كې نه لومړنۍ مظاهره وه او نه به وروستى وي، ځكه ترهغه وروسته هم د بهرنيو ځواكونو خپلسرو عملياتو دوام موندلى. د بودجې تصويب، له طالبانو سره د روغې جوړې خبرې، په امريكا كې د بوش د ادارې ختمېدل او واك ته د اوباما رسېدل، په افغانستان كې د امريكا په نوې ستراتيژۍ د بحثونو پراختيا، له طالبانو سره د امريكا د نوې حكومت ليوالتيا، د خپل سرو امنيتي كمپنيو د موجوديت د قانوني كېدلو غوښتنه، د دې په څنګ كې د ۱۷۰۰ ناقانونه وسله والو ډلو شتون، په هېواد كې د ۱۶ تنو اعداميدل او سلو نورو ته د اعدام د سزاوو اورول. د بډې اخيستنې زياتوالى، د قضايي قوې كمزورتيا، د ټرانسپورټ د وزير نيول كېدل او د حج په پروسه كې د هغه درغلي، د هوا د ككړتيا پرځاى پاتې ستونزې، د پاريس غونډه او په دغه غونډه كې له افغانستان سره  د ۴\۲۱ مليارده ډالرو د مرستې ژمنه، په افغانستان كې د اېران او پاكستان د لاسوهونكو هڅو دوام، په افغانستان كې د انګريزانو او امريكايانو ترمنځ سياسي ناندرۍ او بالاخره يو ډول توافق، په كابينه كې د اتمر، فاروق وردګ او اصف رحيمې بدلول رابدلول، د مقبل لرې كېدل، د قحطۍ او لوږې پراختيا، د بې كارۍ زياتېدل، د افغان حكومت او نړيوالې ټولنې په تېره بيا د امريكا او افغان دولت ترمنځ د بې باورۍ رامنځته كېدنه او بيرته احيا كېدنه، په پوليسو كې تش په نوم ريفورم، د مخدره توكو په وړاندې بې پايلې مبارزه، د ملي شورا او حكومت ترمنځ د انتخاباتو د مهال ويش پر سرناندرې، د انتخاباتو د ترسره كېدلو نېټه او د جمهور رئيس د واك د قانوني دوام تشه، د ټاكنو لپاره د ۴ مليونه تنو نوم ليكنه، د ماشوم تښتونې د لړۍ پراختيا، د ماشوم تښتوونې په تور د ۱۷۶ تنو نېول كېدل، د ۱۷۵تنو تښتونه،، د نيشه يي توكو د ۱۸ لابراتورونو ويجاړول، د ۱۲۹ تنو قاچاقبرو نيول كېدل، په هلمند كې د ولسي جرګې د يوه غړي وژل كېدل او لسګونه نور موارد هم شته، چې د ۱۳۸۷ لمريزكال تر پايه پورې ترسترګو شوي، چې په نوي كال كې هم حكومت او نړيواله ټولنه ننګولى شي.

ادامه نوشته